Uit bezoeken van het Nationaal Preventie Mechanisme aan de Penitentiaire Psychiatrische Centra (PPC’s) en Forensisch Psychiatrische Centra (FPC’s) werd duidelijk dat medewerkers over het algemeen zeer betrokken en toegewijd zijn. Ook bleek dat afzondering en separatie veelal in lijn met Nederlandse en internationale regels wordt toegepast. En te allen tijde geldt: voorkomen beter is dan genezen. Hoe minder afzondering en separaties, hoe minder risico’s op negatieve gevolgen voor de patiënten.
Het NPM heeft op alle locaties goede voorbeelden gezien. De in het rapport opgenomen voorbeelden kunnen als inspiratiebron dienen voor de PPC’s en FPC’s, maar ook voor andere plaatsen van vrijheidsbeneming. Op die manier kan worden toegewerkt naar humane(re) omstandigheden voor mensen gedurende afzondering of separatie.
Reactie TBS Nederland
Hyacinthe van Bussel (voorzitter TBS Nederland) is tevreden met de conclusies en aanbevelingen uit het rapport: “Binnen de FPC’s die bij ons aangesloten zijn, is het uitgangspunt dat we zo min mogelijk voor afzondering of separatie kiezen. Het is de laatste maatregel die we enkel nemen als een situatie daar expliciet om vraagt. Het is goed om te lezen dat in het rapport wordt geconcludeerd dat we al veel goede dingen hebben gerealiseerd en juiste keuzes maken in situaties waarin we voor afzondering of separatie moeten kiezen.
Zo werken een aantal van onze instellingen al volgens de Forensic High Intensive Care (FHIC) methode binnen een gebouw dat de FHIC-methode ondersteunt en een ‘healing environment’ stimuleert. Op sommige plekken zijn in de afzonderingsruimtes touchscreens aanwezig om patiënten hun autonomie zo maximaal mogelijk te laten behouden en activiteiten te bevorderen.
Daarnaast kijken onze medewerkers op creatieve wijze naar mogelijk aanvullende momenten voor betekenisvol contact binnen afzondering/separatie en wordt er nagedacht over menswaardigere varianten op het gebied van scheurkleding of onderzoek aan het lichaam.
Maar er zijn ook duidelijke kansen voor verbetering. Die kansen pakken we voor onze FPC’s in gezamenlijkheid op binnen TBS Nederland. Dat doen we uiteraard in samenwerking met DJI die over de PPC’s gaat. Alles met als doel om afzondering en separatie zo min mogelijk toe te hoeven passen. En wanneer het toch noodzakelijk is, het op een zo menswaardige mogelijke wijze wordt ingezet.”
Het NPM
Het Nationaal Preventie Mechanisme (NPM) zet zich in voor een menswaardige omgang en behandeling van personen in alle situaties van vrijheidsbeneming in Nederland. Dat kan gaan om gevangenissen en tbs-klinieken, maar ook over gesloten afdelingen in de GGZ en de ouderenzorg of om mensen in vreemdelingendetentie.
Onderzoek
Het NPM deed in 2024 en 2025 onderzoek naar de toepassing van afzondering in Penitentiaire Psychiatrische Centra (PPC’s) en Forensisch Psychiatrische Centra (FPC’s ofwel ‘tbs-klinieken’).
Daarvoor heeft het NPM onder andere de zeven FPC’s bezocht die onderdeel zijn van TBS Nederland. Tijdens het onderzoek werden afdelingen geobserveerd en documenten geanalyseerd. Daarnaast werden gedetineerden en patiënten geïnterviewd, net als medewerkers en vertegenwoordigers van de Commissies van Toezicht.
Het NPM heeft op alle locaties goede voorbeelden gezien. De in het rapport opgenomen voorbeelden kunnen als inspiratiebron dienen voor de PPC’s en FPC’s, maar ook voor andere plaatsen van vrijheidsbeneming. Op die manier kan worden toegewerkt naar menswaardige(re) omstandigheden voor mensen in vrijheidsbeneming.
Afzondering
Afzondering komt zowel in FPC’s als in PPC’s voor en betekent dat iemand voor het grootste gedeelte van de dag wordt opgesloten in de eigen kamer of in een andere verblijfsruimte. Binnen FPC’s is sprake van separatie als gebruik wordt gemaakt van een daarvoor bestemde verblijfsruimte: de separeerruimte. Soms hebben instellingen ook een tussenvariant, zoals een prikkelarme kamer.
Afzondering betekent een verregaande inperking van sociale contacten, verlies van autonomie en een gebrek aan betekenisvolle dagstructuur. Afzondering kan als ordemaatregel of als disciplinaire straf worden opgelegd. Echter hebben vijf van de zeven FPC’s de mogelijkheid tot afzondering als disciplinaire straf uitgesloten in hun huisregels.
Mensenrechten
Bij afzondering spelen verschillende mensenrechten een rol. Bijvoorbeeld het verbod op vernederende behandeling, het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, het recht op onaantastbaarheid van het lichaam, en het recht op rechtsbescherming.
Detentiestandaarden gaan expliciet in op afzondering en geven onder andere aan dat afzondering niet verder moet gaan dan noodzakelijk is en in verhouding moet staan tot het beoogde doel. Eenzame opsluiting mag alleen in uitzonderlijke omstandigheden en als laatste redmiddel worden ingezet, en bij sommige kwetsbare groepen helemaal niet.
Aanbevelingen en adviezen
Waar mogelijk probeert het NPM met aanbevelingen te stimuleren om naar nog betere omstandigheden te streven. Afzondering kan onbedoelde, negatieve gevolgen hebben. Als afzondering plaatsvindt, is het belangrijk dat dit zo kort mogelijk en onder humane omstandigheden gebeurt
Het onderzoek had drie doelen:
- Inzicht krijgen in de manier waarop afzondering wordt toegepast in PPC’s en FPC’s, bekeken vanuit een mensenrechtenperspectief;
- Aandachtspunten identificeren voor mogelijke verbeteringen; en
- Positieve voorbeelden in kaart brengen.
In het rapport beschrijft het NPM acht kernbevindingen, bijbehorende aanbevelingen en goede voorbeelden. De kernbevindingen zijn:
- Betekenisvol contact is van groot belang
- Onderzoek aan het lichaam is ingrijpend
- Scheurkleding wordt als vernederend ervaren
- Sobere materiële omstandigheden tijdens afzondering
- Sobere omstandigheden tijdens verblijf in de buitenlucht
- Afzondering als disciplinaire straf is niet passend
- De noodzaak van goede registratie en analyse
- Voorkomen is beter dan genezen
Het rapport
Lees het hele rapport:
Lees de samenvatting van het rapport:
